Nếu không có cái tôi, tại sao bố mẹ không phải là ta?

Khi nói về vô ngã, tôi không hiểu nó đơn giản thành câu “con người không tồn tại”. Câu hỏi thực tế hơn là: trong thân và tâm, có cần giả định một thực thể thường hằng, độc lập và bất biến đứng phía sau để gọi là “cái tôi thật” hay không. Nhưng nếu bỏ thực thể đó đi, một câu hỏi khác xuất hiện ngay: tại sao tôi vẫn có thể nói rất bình thường rằng bố mẹ không phải là tôi?

Cái khó ở đây không phải chỉ là chứng minh bố và con không phải cùng một cá thể. Bố có thể ngủ khi tôi thức, đau khi tôi không đau, nhớ một việc mà tôi không nhớ. Những ví dụ đó đủ để cho thấy hai bên không đồng nhất, nhưng vẫn còn một câu sâu hơn: trong một thế giới nơi mọi thứ đều phụ thuộc điều kiện và ảnh hưởng lẫn nhau, dựa vào đâu ta lại khoanh một nhóm hiện tượng thành “bố” và một nhóm khác thành “tôi”?

Ta phân biệt hai người ở mức quy ước

Trong đời sống thông thường, “bố” và “tôi” là hai cách gọi cho hai mẫu tiếp nối thân–tâm khác nhau. Cách nói này không cần giả định giữa hai bên có một đường biên bản thể tuyệt đối. Nó chỉ cần đủ cơ sở để việc phân biệt đó có ích.

Một phần cơ sở nằm ở cách các trạng thái được tích hợp và tiếp nối. Đau răng ở cơ thể bố đi vào hệ thần kinh của bố; một ý định vận động của bố điều khiển tay bố; ký ức của bố được nối với những trải nghiệm trước đó của bố. Tôi có những vòng cảm nhận, điều hòa, ký ức và hành động tương ứng của mình. Hai bên vẫn ảnh hưởng nhau rất mạnh: bố nói một câu có thể làm trạng thái tâm tôi thay đổi, và hành động của tôi cũng có thể làm bố vui hay buồn. Nhưng có quan hệ nhân quả không có nghĩa trạng thái của hai bên phải đồng nhất hay bắt buộc đồng biến.

Vì vậy, tôi không cần nói bố và tôi là hai “thực thể độc lập”. Cách nói thận trọng hơn là: ở mức quy ước, ta có lý do để theo dõi chúng như hai mẫu tiếp nối nhân quả khác nhau trong cùng một mạng quan hệ. Việc phân biệt này chưa nói gì về linh hồn, và cũng chưa đòi hỏi ranh giới phải tuyệt đối.

Nguồn gốc từ bố mẹ không xóa sự phân biệt đó

Cơ thể con rõ ràng được tạo nên từ bố mẹ. Tinh trùng từ bố và trứng từ mẹ hình thành hợp tử; gene từ cả hai tham gia vào cấu trúc của cơ thể con. Sau đó còn có thai kỳ, dinh dưỡng, cách nuôi dạy, ngôn ngữ và vô số điều kiện khác. Nếu nói người con “độc lập” với bố mẹ thì rõ ràng sai.

Nhưng phụ thuộc sâu không đồng nghĩa với đồng nhất. Những điều kiện đến từ bố mẹ được đưa vào một cấu hình đang phát triển, rồi tiếp tục tham gia vào các vòng điều hòa, cảm nhận, ký ức và hành động mà ở mức đời thường ta gọi là “người con”. Không có một thời điểm thần bí mà một bản thể mới xuất hiện; cũng không cần coi toàn bộ bố hoặc mẹ đã chuyển nguyên vẹn thành con.

Điểm này cũng cho thấy vì sao ví dụ “đến từ” và “là cùng một” phải được tách ra. Bố mẹ là điều kiện rất sâu trong lịch sử hình thành của ta, nhưng lịch sử nhân quả chung không buộc ta phải gom bố, mẹ và con thành một cá thể duy nhất.

Quy ước không có nghĩa là tùy tiện

Nếu “bố”, “tôi” hay “một người” chỉ là tên gọi quy ước, điều đó không có nghĩa ta có thể vạch ranh giới ở đâu cũng được. Có những cụm quan hệ chặt hơn những quan hệ khác: điều hòa sinh lý diễn ra chủ yếu trong một cơ thể, tín hiệu cảm giác đi vào một hệ thần kinh, ký ức mới nối với một lịch sử ký ức đã có, và hành động thường được điều khiển qua chính cơ thể đó. Những cấu trúc như vậy khiến việc theo dõi “một người” như một đơn vị trở nên hữu dụng.

Nhưng ranh giới ấy không nhất thiết sắc như một đường kẻ. Vi khuẩn đường ruột, máy tạo nhịp tim, chân giả, điện thoại hay một hệ thống lưu ký ức bên ngoài đều làm câu hỏi “cái gì thuộc về ta?” khó hơn. Bài này không cần giải hết các trường hợp đó. Nó chỉ cần một điểm khiêm tốn hơn: sự phân biệt hữu dụng giữa hai người không bắt buộc phải được chống lưng bởi hai bản thể bất biến.

Ngọn lửa giải một câu hỏi khác

Đến đây mới có chỗ cho ví dụ ngọn lửa. Nó không giải thích tại sao bố và tôi được xem là hai dòng khác nhau; phần trên mới xử lý chuyện đó. Ngọn lửa dùng để trả lời câu tiếp theo: nếu một quá trình được gọi bằng cùng một tên qua thời gian, có phải bên trong nó phải có một lõi bất biến để giữ danh tính hay không?

Ta có thể nhìn một ngọn lửa cháy vài phút và vẫn gọi đó là ngọn lửa ban nãy, dù nhiên liệu liên tục bị tiêu thụ, oxy liên tục đi vào và trạng thái của phản ứng cháy liên tục thay đổi.

Không cần giả định có một “hạt lửa” đứng yên bên trong và chạy nguyên vẹn từ giây đầu đến giây cuối. Cái ta gọi là một ngọn lửa có thể được hiểu như một quá trình có tính tiếp nối nhờ quan hệ giữa những trạng thái kế tiếp. Ví dụ này không chứng minh vô ngã; nó chỉ cho thấy tính tiếp nối không tự động kéo theo sự tồn tại của một thực thể bất biến.

Với con người cũng vậy, từ việc ta có thể theo dõi một mẫu thân–tâm qua thời gian không bắt buộc phải suy ra có thêm một thực thể thường hằng đứng phía sau để sở hữu tất cả các trạng thái đó.

Vậy “bố mẹ không phải là ta” không cần có nghĩa rằng trong thế giới tồn tại ba linh hồn độc lập. Ở mức quy ước, “bố”, “mẹ” và “ta” có thể là ba cách gọi cho những mẫu tiếp nối nhân quả khác nhau trong cùng một mạng duyên sinh. Chúng không hoàn toàn độc lập, nhưng cũng không đồng nhất. Việc ranh giới của những mẫu đó chính xác nằm ở đâu là một câu hỏi khó hơn; nó không cần được giải bằng cách đưa một cái tôi bất biến trở lại bên trong mỗi người.