Tại sao ta thích giải thích duyên bằng vướng víu lượng tử?
Image: “Cubic Indra’s net rendering, centered on a jewel” by Bunyk, licensed under CC BY 4.0.
Ban đầu tôi thấy đây là một phép so sánh khá đẹp. Hai người gặp nhau. Một điều gì đó xảy ra. Sau đó họ đi theo hai hướng khác nhau, nhưng cuộc gặp ấy vẫn để lại ảnh hưởng. Một câu nói, một quyết định, một thay đổi rất nhỏ cũng có thể tiếp tục tồn tại nhiều năm sau. Nghe khá giống vướng víu lượng tử.
Trong cơ học lượng tử, hai hệ từng tương tác có thể rơi vào một trạng thái mà không thể mô tả chúng hoàn toàn độc lập với nhau. Trạng thái của toàn hệ mang những tương quan không thể giản lược thành hai phần riêng biệt. Nếu nhìn đủ mơ hồ, điều đó rất dễ được kéo sang con người.
Hai người từng gặp nhau. Từng tác động lên nhau. Sau đó dù đã cách xa, một thứ gì đó vẫn còn. Nhưng khi nhìn kỹ hơn, phép so sánh bắt đầu vỡ ra.
Vướng víu lượng tử không có nghĩa hai vật “nhớ” nhau. Nó là một tính chất rất cụ thể của trạng thái lượng tử. Trong những hệ lớn, nóng và liên tục tương tác với môi trường như cơ thể người, những trạng thái lượng tử tinh tế cũng rất dễ bị phân tán bởi decoherence. Ngay cả nếu một vài tương quan lượng tử vi mô nào đó vẫn còn tồn tại sau một cuộc gặp, ta vẫn thiếu một bước rất lớn để đi từ đó tới ký ức, cảm xúc, sự gặp lại hay bất cứ thứ gì ta thường gọi là “duyên”.
Có lẽ vấn đề nằm ở cách tôi hiểu chữ duyên ngay từ đầu. Trong cách nói thông thường, “có duyên” thường mang cảm giác như giữa hai người có một sợi dây vô hình. Họ gặp nhau vì một lý do nào đó. Rời nhau rồi lại gặp lại. Một thứ gì đó vẫn nối họ với nhau. Nhưng trong Phật giáo, duyên gần với “điều kiện” hơn là một liên kết bí ẩn giữa hai người.
Một hiện tượng sinh khởi vì có những điều kiện thích hợp để nó sinh khởi. Một cuộc gặp có thể là duyên cho một quyết định. Quyết định đó trở thành duyên cho một công việc. Công việc lại dẫn tới một người khác. Một chuỗi nhân duyên tiếp tục mở rộng, ngay cả khi người ban đầu đã biến mất khỏi cuộc đời mình từ rất lâu.
Theo cách hiểu đó, duyên thậm chí còn rộng hơn hình ảnh hai hạt bị vướng víu. Nó không nhất thiết là:
A ↔ B
mà giống hơn với:
A + B + hoàn cảnh + những gì đã xảy ra trước đó
→ một trạng thái mới
→ lại trở thành điều kiện cho những trạng thái tiếp theo.
Vậy có lẽ duyên không phải vướng víu lượng tử, và có lẽ cũng không cần phải là như vậy. Điều thú vị hơn nằm ở việc tại sao ta lại muốn hai thứ này giống nhau đến thế.
Có thể vì vướng víu lượng tử cho ta một hình ảnh rất hấp dẫn: hai thứ từng chạm vào nhau rồi bằng cách nào đó vẫn không hoàn toàn tách biệt. Còn duyên khởi nói một điều ít lãng mạn hơn, nhưng có lẽ mạnh hơn. Không cần một sợi dây nào phải tiếp tục tồn tại. Chỉ cần một cuộc gặp từng trở thành điều kiện cho những gì xảy ra sau đó, thế giới đã không còn giống thế giới nếu cuộc gặp ấy chưa từng xảy ra.